Główne cele ochrony lasu

Gospodarka leśna definiuje ochronę lasu jako zespół przedsięwzięć zmierzających do zabezpieczenia lasu przed czynnikami szkodotwórczymi. Cele te można podzielić na trzy grupy:

• Zachowanie trwałości lasu: Utrzymanie ciągłości występowania ekosystemów leśnych dla przyszłych pokoleń.

• Ochrona zasobów naturalnych: Zabezpieczenie drewna jako surowca oraz innych płodów runa leśnego przed zniszczeniem.

• Utrzymanie funkcji pozaprodukcyjnych: Ochrona lasu jako miejsca retencji wody, filtra powietrza oraz przestrzeni do rekreacji.

Znaczenie działań ochronnych w gospodarce leśnej

W tradycyjnym ujęciu gospodarczym ochrona lasu chroni „kapitał” przyrody. Działania te dzielimy na:

• Profilaktykę: Tworzenie drzewostanów odpornych poprzez dobór gatunków zgodny z siedliskiem (np. odchodzenie od monokultur sosnowych na rzecz lasów mieszanych).

• Prognozowanie: Monitoring populacji owadów (np. brudnicy mniszki czy kornika drukarza) oraz ocena zagrożenia pożarowego.

• Zwalczanie: Interwencje w sytuacjach klęskowych, np. usuwanie drzew zasiedlonych przez szkodniki wtórne czy gaszenie pożarów.

Dzisiejsza gospodarka leśna kładzie nacisk na metody biologiczne (np. ochronę ptaków i mrówek, które są naturalnymi wrogami szkodników) zamiast metod chemicznych.

Rola w zachowaniu stabilności i bioróżnorodności

Stabilność ekosystemu leśnego zależy od jego złożoności. Im bardziej różnorodny jest las, tym łatwiej znosi on ekstremalne zjawiska pogodowe i ataki patogenów.

Stabilność (odporność ekosystemu)

Ochrona lasu dba o tzw. stabilność biologiczną. Dzięki działaniom ochronnym las nie jest „bezbronny”. Przykładowo, pozostawianie w lesie drzew dziuplastych i martwego drewna tworzy środowisko dla bytowania wielu gatunków grzybów, owadów i mchów.

Różnorodność biologiczna (bioróżnorodność)

Ochrona lasu bezpośrednio wpływa na bogactwo gatunkowe poprzez:

• Ochronę siedlisk: Zachowanie rzadkich zbiorowisk roślinnych i ostoi zwierząt.

• Renaturyzację: Przywracanie naturalnego stanu mokradeł i śródleśnych oczek wodnych.

• Ochronę gatunkową: Działania skierowane na konkretne, zagrożone gatunki.

Charakterystyka głównych zagrożeń biologicznych

Szkodniki owadzie

• Szkodniki pierwotne (foliofagi): Atakują zdrowe drzewa, zjadając igły lub liście. Ich masowe pojawienie się (gradacja) może doprowadzić do całkowitego gołożeru. Na terenie nadleśnictwa Golub-Dobrzyń największe zagrożenie wystąpiło ze strony brudnicy mniszki i borecznika, zerujących na igłach sosny. W uprawach dotkliwe szkody powodują pędraki chrabąszczy. 

• Szkodniki wtórne (ksenofagi): Atakują drzewa już osłabione (np. przez suszę lub zanieczyszczenia), żerują w tkankach przewodzących (łyku) i drewnie, na przykład kornik drukarz (kluczowy szkodnik świerka), przypłaszczek granatek, kornik ostrozębny, cetyńce.

Choroby grzybowe (patogeny)

• Choroby korzeni: najgroźniejsze, bo często niewidoczne do momentu zamierania drzewa.między innymi huba korzeni, opieńkowa zgnilizna korzeni.

• Choroby aparatu asymilacyjnego: osutki (np. osutka sosny), mączniaki, rdze.

• Choroby pni i pędów: zamieranie pędów sosny, rak modrzewia.

Monitorowanie stanu zdrowotnego drzewostanów

Monitoring to „wywiad”, który pozwala leśnikom zareagować, zanim dojdzie do katastrofy.

• Prognozowanie występowania owadów:

  • Jesienne poszukiwania szkodników sosny: Przeszukiwanie ściółki pod wybranymi drzewami w poszukiwaniu zimujących poczwarek i larw.

  • Pułapki feromonowe: Wykorzystują zapachy wabiące samce konkretnych gatunków, co pozwala ocenić liczebność populacji (np. brudnicy mniszki czy kornika drukarza).

  • Pułapki klasyczne: Wykładanie ściętych pni (tzw. pułapek), które wabią korniki; po zasiedleniu pnie są korowane, a larwy niszczone.

• Ocena defoliacji: Obserwacja stopnia utraty aparatu asymilacyjnego (igieł/liści) w koronie drzew.

• Wykrywanie ognisk chorobowych: Regularne objazdy i obchody terenu przez służbę leśną w poszukiwaniu objawów chorób (wycieki żywiczne, owocniki grzybów, przebarwienia).

Metody zapobiegania i ograniczania szkód

Metody Profilaktyczne (Najważniejsze)

• Hodowla lasu zgodna z siedliskiem: Sadzenie drzew tam, gdzie czują się najlepiej. Sosna na piaskach jest silna, ale posadzona na żyznym terenie może być podatna na choroby korzeni.

• Różnicowanie struktury: Tworzenie lasów wielogatunkowych i wielowiekowych. Monokultury są jak autostrady dla szkodników – w lesie mieszanym patogen ma trudniejszą drogę.

• Ochrona naturalnych wrogów: Wieszanie budek lęgowych dla ptaków, ochrona mrowisk, budowanie remiz (miejsc z krzewami nektarodajnymi dla owadów pożytecznych).

Metody Ograniczające (Interwencja)

• Metody mechaniczne: Usuwanie zasiedlonych drzew (tzw. cięcia sanitarne), korowanie drewna, wybiórcze wycinanie drzew opanowanych przez jemiołę.

• Metody biologiczne: Stosowanie preparatów opartych na bakteriach, wirusach lub grzybach, które atakują tylko konkretne szkodniki, nie szkodząc reszcie ekosystemu.

• Metody chemiczne: Stosowane jako ostateczność. Podlegają one bardzo rygorystycznym przepisom certyfikacji (np. FSC czy PEFC). W ostatnich latach niezbędne okazało się zwalczanie pędraków chrabąszcza majowego za pomocą naziemnych oprysków chemicznych.

Ochrona upraw (drzewek do ok. 5 lat) oraz młodników (drzewostanów w wieku od ok. 10 do 20 lat) to kluczowy etap w hodowli lasu. To właśnie w tej fazie drzewa są najbardziej podatne na uszkodzenia, które mogą zniweczyć lata pracy leśników.

 Ochrona przed zwierzyną

Największym wyzwaniem są jelenie, sarny i łosie, które zgryzają pączki, czubki wzrostu oraz spałują (zdzierają korę) młode drzewka. Dla ograniczenia szkód nadleśnictwo podejmuje takie działania jak:

• grodzenie najcenniejszych fragmentów upraw leśnych,

• wykładaniu drzew zgryzowych, które zwiększają bazę żerową dla zwierzyny zimą

• zabezpieczanie upraw przy użyciu preparatów odstraszających nieprzyjemnym smakiem i zapachem zwanych repelentami (substancje te są bezpieczne dla zwierząt),

• rysakowanie ( nacinaniu kory do warstwy łyka, w wyniku czego następuje wyciek żywicy, która zasycha na powierzchni strzały lub też tworzy się tkanka przyranna, powodując powstawanie listew korkowych, które uniemożliwiają zwierzynie spałowanie czyli obdzieranie zębami kory z drzew)

Ochrona przed czynnikami biotycznymi (owady i grzyby)

Młode lasy są "szwedzkim stołem" dla wielu organizmów, które mogą hamować ich wzrost lub powodować zamieranie.

• Zwalczanie szeliniaka sosnowca: Ten chrząszcz wygryza korę w szyjce korzeniowej młodych sadzonek. Stosuje się pułapki (np. wiązki gałązek iglastych) oraz odpowiednie przygotowanie gleby.

• Profilaktyka chorób grzybowych: Najgroźniejszymi są m.in. huba korzeni, opieńka miodowa, osutka sosny oraz mączniak prawdziwy dębu. Działania polegają na usuwaniu chorych osobników. W szkółkach leśnych stosuje się selektywne opryski.

• Ochrona przed pędrakami: Kontrola liczebności larw chrabąszczy w glebie jeszcze przed posadzeniem lasu i w razie potrzeby ich zwalczanie.

 Zagrożenia abiotyczne i antropogeniczne

Natura i człowiek również stanowią wyzwanie dla młodego lasu.

Ochrona lasu przed czynnikami abiotycznymi skupia się na minimalizowaniu szkód wywołanych przez siły przyrody nieożywionej. W dobie zmieniającego się klimatu, gdzie gwałtowne zjawiska pogodowe stają się normą, a nie wyjątkiem, działania te mają charakter zarówno profilaktyczny (hodowlany), jak i ratowniczy.

Wiatr (wiatrołomy i wiatrowały)

Silne wiatry to jedno z najpoważniejszych zagrożeń dla stabilności drzewostanów. Przez teren Nadleśnictwa Golub-Dobrzyń silne wichury przeszły w 2021 roku.

• Zagrożenie: Wyłamywanie pni (wiatrołomy) lub wyrywanie całych drzew z korzeniami (wiatrowały). Powstające luki w lesie osłabiają strukturę całego kompleksu.

• Działania zapobiegawcze:

  • Formowanie odpornego brzegu lasu: Pozostawianie gęstych krzewów i niższych drzew na obrzeżach, które pełnią rolę "ekranu" rozbijającego impet wiatru.

  • Prawidłowa struktura piętrowa: Wprowadzanie gatunków o różnych systemach korzeniowych (np. dąb obok sosny).

  • Cięcia pielęgnacyjne: Terminowe wykonywanie trzebieży, co pozwala drzewom na wykształcenie silniejszych pni i koron (tzw. współczynnik smukłości).

 Opad atmosferyczny (okiść i susza)

Zarówno nadmiar, jak i drastyczny niedobór wody stanowią ogromne obciążenie dla ekosystemu leśnego.

Okiść (śniegołomy)

• Zagrożenie: Ciężki, mokry śnieg osiadający na koronach drzew (zwłaszcza iglastych), prowadzący do wyginania i łamania wierzchołków oraz gałęzi.

• Działania: Przerzedzanie koron poprzez cięcia, by śnieg mógł swobodnie przelatywać na dno lasu.

Susza

• Zagrożenie: Fizjologiczne zamieranie drzew, spadek odporności na ataki szkodników (np. kornika drukarza) oraz wzrost ryzyka pożarowego.

• Działania:

  • Mała retencja: budowa progów, zastawek i zbiorników zatrzymujących wodę w rowach melioracyjnych.

  • Mulczowanie: pozostawianie resztek pozrębowych na glebie, co ogranicza parowanie wody z gruntu.

 Ekstremalne temperatury (przymrozki i upały)

Młode pokolenie lasu jest najbardziej wrażliwe na wahania termiczne.

• Zagrożenie: 

  • Zgorzel kory: silne nasłonecznienie powoduje pękanie kory na pniach drzew o gładkiej skórze (np. buk).

  • Przymrozki późne (majowe): zabijają młode pędy dębu, buka w momencie ich największego wzrostu.

• Działania:

• Odnowienia pod osłoną: Sadzenie gatunków wrażliwych pod okapem starszych drzew, które działają jak parasol termiczny.

• Wybór mikrosiedlisk: Unikanie sadzenia gatunków wrażliwych w tzw. "zmrozowiskach" (obniżeniach terenu, gdzie gromadzi się zimne powietrze).

 Ogień (pożary lasu)

Choć pożar może być wywołany przez wyładowania atmosferyczne (czynnik abiotyczny), najczęściej inicjuje go człowiek.

• Zagrożenie: Całkowite zniszczenie biosfery, degradacja gleby.

• Działania: Na trenie Nadleśnictwa Golub-Dobrzyń znajdują się 3 wieże obserwacyjne, sieć zbiorników do czerpania wody i oznakowanych dróg pożarowych oraz pasy przeciwpożarowe przy drogach publicznych i liniach kolejowych. W okresie zagrożenia pełnione są dyżury, funkcjonuje system łączności. Prowadzona jest działalność propagandowa, szczególnie w szkołach.

Czynnik antropogeniczny, czyli działalność człowieka, to obecnie jedno z najbardziej dynamicznych zagrożeń dla ekosystemów leśnych. W przeciwieństwie do sił natury, działania te są często rozproszone, trudne do przewidzenia i bezpośrednio degradują nie tylko przyrodę, ale i infrastrukturę służącą społeczeństwu.

 Zaśmiecanie lasów i zanieczyszczenia

To problem o skali masowej, który generuje ogromne koszty dla nadleśnictw.

• Zagrożenia dla fauny: Zwierzęta często mylą odpady (folie, sznurki) z pokarmem lub zaplątują się w nie, co prowadzi do ich śmierci w męczarniach.

• Skażenie gleby i wód: Wycieki z akumulatorów, chemikaliów budowlanych czy porzuconych opon uwalniają do ekosystemu metale ciężkie i toksyny.

Dewastacja infrastruktury leśnej i wandalizm

Obiekty budowane w lasach służą ochronie przyrody oraz edukacji i wypoczynkowi ludzi. Ich niszczenie paraliżuje te funkcje.

• Niszczenie tablic i wiat: dewastacja tablic edukacyjnych i turystycznych utrudnia orientację w terenie i szerzenie wiedzy o lesie.

• Włamania do obiektów gospodarczych: kradzieże drewna, paliwa z maszyn leśnych czy niszczenie ogrodzeń upraw (płotów), co otwiera drogę zwierzynie do niszczenia młodych drzewek.

• Niszczenie dróg leśnych: nielegalne wjazdy ciężkim sprzętem lub quadami niszczą nawierzchnię dróg, które są kluczowe dla dojazdu straży pożarnej.

 Ruch pojazdów silnikowych (Quady, Crossy, Off-road)

To jedno z najbardziej uciążliwych i szkodliwych zjawisk ostatnich lat.

• Erozja gleby: Koła pojazdów zrywają darń i niszczą systemy korzeniowe, co na stokach prowadzi do powstawania głębokich wąwozów erozyjnych.

• Płoszenie zwierzyny: Hałas silników w głębi lasu wywołuje u zwierząt stres, zmuszając je do porzucania ostoi, co jest szczególnie groźne w okresie lęgowym i rozrodczym.

• Niszczenie runa i odnowień: Jazda poza drogami niszczy młode sadzonki, których nie widać w wysokiej trawie.

 Nieumyślne i celowe podpalenia

Statystyki są nieubłagane – ponad 90% pożarów lasów w Polsce powstaje z winy człowieka (umyślne podpalenia, niedopałki, ogniska w miejscach niedozwolonych).

• Skutki: Całkowita sterylizacja gleby, zniszczenie wszystkich warstw lasu i uwolnienie ogromnych ilości CO2​ do atmosfery. Odtworzenie lasu po pożarze trwa dziesięciolecia.

 Inne działania szkodliwe

• Puszczanie psów luzem: Psy płoszą dziką zwierzynę, a w skrajnych przypadkach zagryzają młode sarny lub zające.

• Presja urbanizacyjna: Zabudowa granicząca bezpośrednio z lasem przerywa korytarze ekologiczne i zwiększa ilość "dzikich" przejść niszczących obrzeża lasu.

• Zbiór płodów runa na skalę przemysłową: Niszczenie jagodowisk czy grzybni poprzez stosowanie zabronionych narzędzi (np. zbieraczek do jagód).

Aktualny stopień zagrożenia pożarowego lasu dla RDLP w Toruniu:

http://www.traxelektronik.pl/pogoda/las/rejon.php?RejID=64

Parametry meteorologiczne, wilgotność ściółki oraz stopień zagrożenia pożarowego w Lasach Państwowych wg stacji:

http://www.traxelektronik.pl/pogoda/las/index.php

Mapa okresowych zakazów wstępu do lasu:

http://zakazywstepu.lasy.gov.pl/